Gjafsókn, hver á rétt á henni?

Gjafsókn þýðir að ríkissjóður greiðir kostnað þinn af dómsmáli, þar á meðal þóknun lögmanns. Hún er veitt einstaklingum í einkamálum, oftast vegna þess að tekjur eru undir viðmiðunarmörkum, og í sumum málum á fólk rétt á henni óháð tekjum. Við metum í fyrsta samtali hvort þú eigir rétt á gjafsókn og sjáum um umsóknina.

Hver á rétt á gjafsókn?

Samkvæmt 126. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála má veita gjafsókn í tveimur tilvikum:

• Vegna fjárhags. Kostnaður af málinu yrði þér fjárhagslega ofviða. Þá er litið til tekna þinna og maka.
• Vegna almennrar þýðingar. Úrlausn málsins hefur verulega almenna þýðingu og skiptir miklu fyrir atvinnu þína, félagslega stöðu eða aðra einkahagi.

Í báðum tilvikum þarf að vera nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar. Fyrirtæki og félög geta ekki fengið gjafsókn.

Tekjumörkin

Viðmiðunarmörkin eru uppfærð 1. janúar ár hvert miðað við vísitölu neysluverðs. Samkvæmt vef Stjórnarráðsins eru þau nú:

Einstætt foreldri með tvö börn getur þannig haft allt að kr. 6.402.322 í árstekjur.

Mál þar sem gjafsókn fæst óháð tekjum

Í sumum málum mæla lög fyrir um gjafsókn án tillits til fjárhags:

• Barnaverndarmál fyrir dómi, fyrir foreldra, fósturforeldra og börn 15 ára og eldri, sbr. 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
• Faðernis- og vefengingarmál, sbr. 11. og 22. gr. barnalaga nr. 76/2003.
• Bótakröfur vegna handtöku, gæsluvarðhalds og annarra þvingunaraðgerða lögreglu, sbr. 248. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
• Nokkur önnur mál samkvæmt sérlögum, til dæmis tiltekin ættleiðingar- og lögræðismál.

Í hvaða málum er algengast að sækja um?

Algengast er að sótt sé um gjafsókn í forsjármálum, umgengnismálum og fjárskiptamálum við skilnað. Hafi þér þegar verið veitt gjafsókn í forsjármáli milli sömu aðila styrkir það umsókn í fjárskiptamáli.

Hvað greiðir gjafsókn?

Gjafsókn tekur til málskostnaðar þíns, þar á meðal þóknunar lögmanns sem dómari ákveður í dómi eða úrskurði, og annars kostnaðar af málinu. Hún getur einnig náð til málskostnaðar á æðra dómstigi. Gjafsókn má takmarka við tiltekna þætti kostnaðar eða ákveðna hámarksfjárhæð.

Gjafsókn fæst hvorki í sakamálum né í málum sem rekin eru fyrir stjórnvöldum. Í sakamálum greiðir ríkissjóður þóknun verjanda meðan málið er rekið.

Hvernig er sótt um?

1. Umsókn er send dómsmálaráðuneytinu rafrænt á Ísland.is.
2. Henni fylgja helstu gögn málsins og skattframtöl síðustu tveggja ára.
3. Ráðuneytið sendir umsóknina gjafsóknarnefnd. Gjafsókn er aðeins veitt ef nefndin mælir með henni.
4. Umsóknin þarf að berast í síðasta lagi þremur vikum fyrir aðalmeðferð máls.

Við metum rétt þinn, setjum saman umsóknina og fylgjum henni eftir. Hafðu samband eða hringdu í 533 3222.

Aðrar leiðir til að ríkið eða tryggingar greiði

• Verjandi. Þóknun tilnefnds eða skipaðs verjanda í sakamáli greiðist úr ríkissjóði meðan málið er rekið, sbr. lög nr. 88/2008. Sé ákærði sakfelldur getur hann verið dæmdur til að greiða kostnaðinn.
• Réttargæslumaður. Brotaþoli greiðir aldrei fyrir réttargæslumann.
• Talsmaður. Í barnaverndarmálum fyrir dómi og í fjárræðismálum greiðist þóknun talsmanns úr ríkissjóði.
• Réttaraðstoð úr heimilistryggingu greiðir lögmannskostnað í ágreiningsmálum sem fara fyrir dóm, að frádreginni eigin áhættu, innan hámarks skilmálanna. Hún nær oftast til fasteignakaupa, slysamála og annarra einkaréttarlegra deilna, en sjaldnast til fjölskyldumála og sakamála.
• Tryggingafélag tjónvalds greiðir að jafnaði hæfilegan lögmannskostnað við uppgjör líkamstjóns.